Dinlenme hakkı, Anayasa ile güvence altına alınmış temel sosyal haklardan biridir. Bu nedenle çalışanların yıllık ücretli izin hakkı vazgeçilmez nitelikte olup, bu haktan feragat edilmesi hukuken mümkün değildir.
Yıllık ücretli izin uygulaması yalnızca yasal bir yükümlülük olmayıp; çalışanların fiziksel ve ruhsal sağlıklarının korunması, iş kazalarının önlenmesi, iş veriminin artırılması, iş tatmininin sağlanması, sosyal yaşama katılımın desteklenmesi ve iş kalitesinin korunması bakımından da büyük önem taşımaktadır.
Yıllık izin taleplerinin yoğunlaştığı dönemlerde, uygulamaya ilişkin temel hukuki kuralların doğru bilinmesi hem işverenler hem de çalışanlar açısından önem arz etmektedir.
Yıllık Ücretli İzin Hakkının Kazanılması ve Hizmet Süresinin Hesaplanması
İşçi, işe başladığı tarihten itibaren bir yıllık hizmet süresini tamamladığında yıllık ücretli izin hakkını kazanır. Deneme süresi de bu bir yıllık sürenin hesabına dâhildir.
Örneğin, 12.06.2025 tarihinde iki aylık deneme süresiyle işe başlayan bir çalışan, bir yıllık hizmet süresini tamamladıktan sonra 13.06.2026 tarihinden itibaren yıllık ücretli izin hakkını kullanabilecektir.
Ayrıca, işçinin aynı işverene ait farklı işyerlerinde aralıklı ya da kesintisiz şekilde çalışmış olması hâlinde, bu süreler birleştirilerek yıllık izin hakkının kazanılıp kazanılmadığı belirlenir.
Örneğin, aynı işverene ait bir işyerinde 4 ay, başka bir işyerinde ise 8 ay çalışan işçi, toplam bir yıllık hizmet süresini tamamladığından yıllık ücretli izne hak kazanacaktır.
Alt İşveren İşçilerinde Hizmet Süresinin Hesabı
Alt işveren değişmiş olsa bile işçi aynı işyerinde çalışmaya devam ediyorsa, yıllık ücretli izin hesabında işyerindeki toplam çalışma süresi esas alınır.
Bu kapsamda asıl işveren, alt işveren işçilerinin yıllık izin haklarının kullandırılıp kullandırılmadığını denetlemek ve izinlerin ilgili yıl içinde kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür. Alt işveren ise tuttuğu izin kayıtlarının bir örneğini asıl işverene vermek zorundadır.
Hizmet Süresine Göre Asgari Yıllık İzin Süreleri
Kanuna göre yıllık ücretli izin süreleri hizmet süresine göre aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:
Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dâhil) hizmeti bulunanlara en az 14 gün,
Beş yıldan fazla, on beş yıldan az hizmeti bulunanlara en az 20 gün,
On beş yıl ve üzeri hizmeti bulunanlara ise en az 26 gün yıllık ücretli izin verilmesi zorunludur.
Yer altı işlerinde çalışan işçiler bakımından bu süreler dörder gün artırılarak uygulanır.
İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile bu sürelerin artırılması mümkündür.
Yaşa Bağlı Asgari İzin Süreleri
On sekiz yaşını doldurmamış veya elli yaş ve üzerindeki işçiler için yıllık ücretli izin süresi en az 20 gün olmak zorundadır.
Örneğin, 16 yaşındaki bir çalışan, hizmet süresi beş yıldan az olsa bile, 19 yaşına ulaşıncaya kadar her yıl en az 20 gün yıllık ücretli izin kullanacaktır.
Ulusal Bayram, Genel Tatil ve Hafta Tatili Günlerinin Etkisi
Yıllık izin süresi hesaplanırken izin dönemine denk gelen ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatili günleri yıllık izin süresinden düşülmez. Bu nedenle söz konusu günler izin süresine ilave edilir.
Örneğin, 14 günlük yıllık izin dönemine iki hafta tatili ile bir genel tatil günü denk geliyorsa, çalışan toplam 17 gün işinden uzak kalacaktır.
Yıllık İznin Bölünerek Kullanılması
Esas olan yıllık ücretli iznin tek parça hâlinde kullandırılmasıdır. Ancak işçi ile işverenin anlaşması durumunda, izin süresi bir bölümü on günden az olmamak kaydıyla farklı bölümler hâlinde kullandırılabilir.
Örneğin, 20 günlük yıllık izni bulunan bir çalışan bu hakkını 10 gün + 5 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün şeklinde kullanabilir.
Başka Bir Yerde Geçirilecek İzinlerde Yol İzni
Çalışan, yıllık iznini işyerinin bulunduğu yer dışında geçirecekse ve bunu bilet, rezervasyon veya benzeri belgelerle ispat ederse, talebi üzerine gidiş ve dönüş için toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi zorunludur.
Yıllık İzin Hakkından Vazgeçilememesi
Yıllık ücretli izin hakkı, çalışanın dinlenmesini amaçlayan vazgeçilmez bir haktır. Bu nedenle tarafların karşılıklı anlaşması bulunsa bile, izin kullanılmaksızın yerine ücret ödenmesi veya bu haktan vazgeçilmesi mümkün değildir.
Kullanılmayan yıllık izinlere ilişkin ücret ancak iş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde ve kullanılmamış izin süreleri için ödenebilir.
Yıllık İzin Süresinde Başka Bir İşte Çalışılması
Çalışanın yıllık ücretli izin döneminde başka bir işverene bağlı olarak ücret karşılığında çalışması yasaktır.
İzin süresi içinde ücretli olarak başka bir işte çalıştığının tespit edilmesi hâlinde, işveren bu dönem için ödenen izin ücretini geri isteyebilir.
Yıllık İzin Tarihinin Belirlenmesi
İşçi, yıllık ücretli iznini istediği tarihte tek taraflı olarak kullanamaz. İzin talebinin en az bir ay önceden yazılı şekilde işverene bildirilmesi gerekir.
İşveren, izin kurulunun bulunduğu işyerlerinde talebi kurula iletir; kurul bulunmayan işyerlerinde ise işçi ve işveren temsilcilerinin değerlendirmesi doğrultusunda izin tarihini belirler.
İzin planlamasında işin gereklilikleri, aynı dönemde yapılan diğer izin talepleri ve önceki yıllardaki izin kullanımları dikkate alınır.
Toplu İzin Uygulaması
İşveren, işyerindeki çalışanların tamamına veya bir bölümüne nisan ayı başı ile ekim ayı sonu arasındaki bir tarihte toplu izin kullandırabilir.
Ancak işyerinin güvenliği, bakım-onarım ve benzeri zorunlu işlerin yürütülmesi amacıyla belirli sayıda çalışan toplu izin uygulaması dışında bırakılabilir.
Toplu izin uygulamasında, henüz yıllık izin hakkı doğmamış çalışanlara avans izin verilmesi de mümkündür.
İzin Kurulunun Oluşturulması
Yüz veya daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde izin kurulu kurulması zorunludur.
Kurul; işveren veya işveren vekilini temsil eden bir kişi ile işçileri temsil eden iki kişiden oluşur.
İşçi temsilcileri varsa sendika temsilcisi tarafından, bulunmuyorsa çalışanlar tarafından seçilir. Kurula işveren temsilcisi başkanlık eder ve üyeler iki yılda bir yeniden belirlenir.
İzin Kurulunun Görevleri
Çalışanlar yıllık izin taleplerini izin kuruluna iletir.
Kurul; işçi sayısı, kıdem durumu ve işlerin aksamaması gibi kriterleri değerlendirerek yıllık izin çizelgesini hazırlar. İşveren tarafından onaylanan çizelgeler işyerinde ilan edilir.
Kurul ayrıca yıllık izin uygulamalarına ilişkin talep ve şikâyetleri değerlendirir, izinlerin amacına uygun şekilde kullanılmasına katkı sağlayacak öneriler geliştirebilir ve sosyal etkinlikler düzenlenmesini teşvik edebilir.
Yıllık İzin Döneminde Sosyal Sigorta Primleri
Yıllık ücretli izin süresi boyunca çalışan adına kısa vadeli sigorta kolları dâhil olmak üzere sosyal sigorta primlerinin ödenmesine devam edilir.
Yıllık İzin Kayıtlarının Tutulması
İşverenler, işyerinde çalışan tüm işçilerin yıllık ücretli izinlerine ilişkin kayıtları eksiksiz ve düzenli şekilde tutmakla yükümlüdür. Bu kayıtlar gerektiğinde denetimlerde veya hukuki uyuşmazlıklarda ibraz edilebilecek şekilde muhafaza edilmelidir.